Strona g│ˇwna
Krˇtka historia
O stowarzyszeniu
Nasze spotkania
Zjazdy i konferencje
Wziŕliťmy udzia│
Sprawiedliwi WÂrˇd Narodˇw Žwiata
Program Edukacyjny
Nasi dobrodzieje i sponsorzy
Psychoterapia
S│owo pisane: my i o nas
AktualnoÂci


Banner Wystawy Moi ┼╗ydowscy Rodzice Moi Polscy Rodzice


Wyszukiwarka
Do poni┼╝szego okna prosz─Ö wpisa─ç poszukiwane s┼éowo, po czym nacisn─ů─ç przycisk szukaj:



Niezwyk┼éa ksi─ů┼╝ka: El┼╝bieta Cherezi┼äska "By┼éam sekretark─ů Rumkowskiego. Dzienniki Etki Daum"

Oto po bardzo wielu latach po wojnie i┬ádopiero po ┼Ťmierci Etki Daum, zgodnie z┬ájej ┼╝yczeniem, udost─Öpniono czytelnikom jej wspomnienia z┬á┼é├│dzkiego getta. Jest to dzie┼éo dwu kobiet: Etki Daum, kt├│ra ju┼╝ na staro┼Ť─ç, ulegaj─ůc pro┼Ťbom syn├│w, opisa┼éa swoje wojenne losy i┬áEl┼╝biety Cherezi┼äskiej, kt├│ra z┬áogromn─ů staranno┼Ťci─ů i┬átalentem przygotowa┼éa je do druku.

Przypadek zdarzy┼é, ┼╝e El┼╝bieta Cherez┼äska spotka┼éa w┬ápoci─ůgu (!) w┬á2005 roku syna Etki Daum i┬ádo┼Ť─ç niech─Ötnie, poniewa┼╝ by┼éa zaj─Öta lektur─ů do powa┼╝nego egzaminu, da┼éa si─Ö wci─ůgn─ů─ç w┬ározmow─Ö. Ta w┼éa┼Ťnie rozmowa zaowocowa┼éa podj─Öciem si─Ö przez El┼╝biet─Ö Cherezi┼äsk─ů opracowania wspomnie┼ä Etki Daum.

Etka Daum (Estera, urodzona w┬á1918 roku w┬áKoninie) trafi┼éa do ┼é├│dzkiego getta z┬áWarszawy, bo w┬á┼üodzi wydawa┼éo si─Ö bezpieczniej i┬áby┼éa tam jej matka. Po przyje┼║dzie poszukiwa┼éa pracy. Gdy okaza┼éo si─Ö, ┼╝e w┬átworzonej administracji getta potrzebne s─ů si┼éy biurowe, z┼éo┼╝y┼éa tam podanie. Etka Daum mia┼éa kwalifikacje, uko┼äczy┼éa Wy┼╝sz─ů Szko┼é─Ö Handlow─ů w┬áGda┼äsku, zna┼éa te┼╝ ┼Ťwietnie j─Özyk niemiecki i┬á┼╝ydowski, pisa┼éa na maszynie. Zosta┼éa przyj─Öta do sekretariatu Prze┼éo┼╝onego Starsze┼ästwa ┼╗yd├│w w┬áGetcie, Chaima Rumkowskiego.

Sp─Ödzi┼éa tam 1653 dni. Mia┼éa wgl─ůd we wszystko, co dzia┼éo si─Ö w┬ágetcie i┬ádobry punkt obserwacyjny poczyna┼ä "prezesa", jak nazywa┼éa Rumkowskiego oraz jego wsp├│┼épracownik├│w i┬ázarz─ůdzaj─ůcych gettem Niemc├│w, w┬átym s┼éynnego Hansa Biebowa.

Niemal od pocz─ůtku swojej pracy zacz─Ö┼éa pisa─ç pami─Ötnik w┬ánowym zeszycie, kt├│ry dosta┼éa w┬áprezencie. Zapisywa┼éa w┬ánim wszystko, co uzna┼éa za godne uwagi. Ale nie by┼éy to "zwyczajne" opowie┼Ťci o┬átrudnym ┼╝yciu codziennym w┬ágetcie. Je┼╝eli w┬áog├│le cokolwiek, co dotyczy los├│w ┼╝ydowskich w┬áczasie wojny mo┼╝na uzna─ç za "zwyczajne".

Wspomnienia s─ů przedstawione jako dziennik - dzie┼ä po dniu, rok po roku - o┬ápracy i┬áwydarzeniach w┬ásekretariacie i┬áw ┼╝yciu osobistym Etki od pocz─ůtku utworzenia getta do samego ko┼äca. Opowie┼Ť─ç jest spokojna, wr─Öcz monotonna, a┬ázarazem pe┼éna dramatyzmu, jest przecie┼╝ ┼Ťwiadectwem tragedii.

Sprawy osobiste Etki, jej emocje i┬áspos├│b prze┼╝ywania, tego co do┼Ťwiadcza┼éa, s─ů opisane obok i┬ána tle wydarze┼ä w┬ásekretariacie i┬áw getcie. Sp─Ödza┼éa w┬ásekretariacie czas od wczesnego rana do p├│┼║nego wieczora, niekiedy do nocy. Tylko niedziele i┬áto nie wszystkie, mia┼éa wolne. Nie pisze jednak o┬áplotkach i┬ározmowach prywatnych, stanowi─ů one tylko margines opowie┼Ťci, o┬átyle, o┬áile wi─ů┼╝─ů si─Ö ze sprawami og├│lnymi. Charakteryzuje kierowniczk─Ö sekretariatu, wsp├│┼épracownik├│w Rumkowskiego, funkcjonariuszy niemieckich i┬ástosunki mi─Ödzy nimi a┬ácz┼éonkami ┼╝ydowskiej administracji getta. Tak┼╝e walk─Ö o┬áw┼éadz─Ö i┬áprzywileje w┼Ťr├│d ┼╝ydowskiej "elity w┼éadzy".

Ale centraln─ů postaci─ů zapis├│w jest sam Rumkowski. Tak jakby Etka pr├│bowa┼éa przenikn─ů─ç jego spos├│b my┼Ťlenia, psychiczne pod┼éo┼╝e wydawanych decyzji, gdy organizowa┼é getto jako ob├│z pracy po┼╝ytecznej dla III Rzeszy. A┬ázw┼éaszcza, gdy wykonywa┼é okrutne zarz─ůdzenia hitlerowc├│w.

Z tre┼Ťci zapis├│w przebija zdumienie, czy jest mo┼╝liwe, aby "prezes" naprawd─Ö wierzy┼é, w┬áto co robi┼é. Czy wierzy┼é, ┼╝e po┼Ťwi─Öcaj─ůc dzieci, starc├│w i┬áchorych uratuje "produktywne" getto przed zag┼éad─ů?

Etka Daum, mi─Ödzy innymi, zajmowa┼éa si─Ö sprawami zaopatrzenia getta w┬á┼╝ywno┼Ť─ç i┬áopa┼é. Stara┼éa si─Ö i┬á- czasem jej si─Ö to udawa┼éo - przeciwdzia┼éa─ç oszustwom i┬ákradzie┼╝om, jakich dopuszczali si─Ö dostawcy, z┬áprzyzwoleniem hitlerowskich nadzorc├│w, maj─ůcych niew─ůtpliwe korzy┼Ťci z┬ánadu┼╝y─ç. W┬átej sprawie zdobywa si─Ö na ostre wyrazy oburzenia i┬ápot─Öpienia. Opowiada o┬áwielu nieprawo┼Ťciach, o┬ábogaceniu si─Ö, o┬ástrojeniu si─Ö kobiet, o┬áegoistycznym wykorzystywaniu funkcji kosztem biedak├│w. Nie rozumie, jak mo┼╝na tak post─Öpowa─ç wobec powszechnego nieszcz─Ö┼Ťcia.

Sama Etka Daum nie wykorzystywa┼éa swojej pozycji, a┬ámia┼éa przecie┼╝ dost─Öp do najwa┼╝niejszych os├│b w┬ágetcie! Tylko par─Ö razy, w┬áostateczno┼Ťci, zwr├│ci┼éa si─Ö o┬ápomoc w┬ázdobyciu lekarstw dla swoich najbli┼╝szych.

Sprawy osobiste, l─Öki i┬ániepokoje - przede wszystkim o┬ámatk─Ö, niesforn─ů m┼éodsz─ů siostr─Ö, a┬ápo pewnym czasie o┬ám─Ö┼╝czyzn─Ö, z┬ákt├│rym po┼é─ůczy┼éa j─ů mi┼éo┼Ť─ç, przedstawia pow┼Ťci─ůgliwie. Nie pozwala sobie na tragizowanie i┬ározpacz ani na strach. Z┬árzadka skar┼╝y si─Ö na zm─Öczenie, a┬ápracowa┼éa od ┼Ťwitu do nocy. Ba┼éa si─Ö tylko, kiedy wraca┼éa p├│┼║no do domu i┬ágdy zagrozi┼éa jej agresja, gwa┼ét ze strony pijanego hitlerowca. Dokucza┼é jej brak intymno┼Ťci, zw┼éaszcza gdy spotyka┼éa si─Ö ze swoim ukochanym. Nie pobrali si─Ö w┬ágetcie. Postanowili oboje nie sprowadza─ç dzieci na tak okrutny ┼Ťwiat. Z┬áfizycznym dope┼énieniem mi┼éo┼Ťci czekali prawie trzy lata, sta┼éo si─Ö to dopiero, gdy ┼Ťmier─ç niemal zagl─ůda┼éa im w┬áoczy.

Uzupe┼énieniem "dziennika" s─ů wspomnienia obozowe

Ocaleli oboje. Wr├│cili z┬áoboz├│w do ┼üodzi, wzi─Öli ┼Ťlub, urodzi┼éo si─Ö im trzech syn├│w. W┬á1973 roku wyjechali do Izraela. Etka Daum zmar┼éa w┬á2001 roku, jej m─ů┼╝ Izaak Frenkiel w┬á1997 roku.

Oryginalnego dziennika, ukrytego w┬ágetcie, Etka Daum nie odnalaz┼éa. Na pro┼Ťb─Ö syn├│w spisa┼éa swoje wspomnienia. To, co prze┼╝y┼éa w┬ágetcie, mia┼éa dobrze utrwalone w┬ápami─Öci. Zeznawa┼éa w┬áprocesach zbrodniarzy wojennych.

Elżbieta Cherezińska podjęła się niełatwego zadania. Zadecydowała, że "trzeba napisać wspomnienia ... od nowa. Ożywić je, odszyfrować, sprawić, by stały się zrozumiałe dla wszystkich, a nie tylko dla historyków i badaczy getta." I udało się.

S─ů jednak znaki zapytania. Ksi─ů┼╝ka zosta┼éa wydana jak powie┼Ť─ç autorstwa El┼╝biety Cherezi┼äskiej, ale na podstawie autentycznych wspomnie┼ä Etki Daum. I┬áczytaj─ůc nie wiemy, kt├│re s┼éowa, zdania opisy sytuacji i┬ázdarze┼ä s─ů oryginalne, a┬ákt├│re nie s─ů, nie pochodz─ů od Etki Daum. Nieufno┼Ť─ç budzi zw┼éaszcza forma dziennika. Trudno przypuszcza─ç, aby po tylu latach nawet tak zdolna osoba, jak bohaterka, by┼éa w┬ástanie przypisa─ç konkretne daty do wielu prywatnych rozm├│w i┬áwydarze┼ä, nie maj─ůcych odniesienia do znanych fakt├│w historycznych.

Ta niejasno┼Ť─ç przeszkadza w┬áczytaniu ogromnie warto┼Ťciowej ksi─ů┼╝ki. Bo jest to pozycja unikatowa. Wspomnienia wojenne i┬ár├│┼╝ne inne na og├│┼é pisane s─ů z┬ápozycji osobistej, ukazuj─ů sprawy og├│lne tylko o┬átyle, o┬áile s─ů bezpo┼Ťrednio zwi─ůzane z┬álosami autora. Tu jest inaczej. Czytamy jakby sprawozdanie z┬áobserwacji uczestnicz─ůcej "elity w┼éadzy" ┼é├│dzkiego getta. Jeste┼Ťmy w┬ácentrum podejmowania decyzji i┬áwidzimy ich ┼║r├│d┼éa i┬áskutki dla owej "elity", ale te┼╝ dla spo┼éeczno┼Ťci ┼╝ydowskiej zamkni─Ötej w┬ágetcie.


Jest w┬átym dziele znacz─ůcy wk┼éad profesora Szewacha Weissa, kt├│ry ca┼éo┼Ť─ç poprzedzi┼é wst─Öpem, stanowi─ůcym zarys historii ┼é├│dzkiego getta na tle los├│w innych gett w┬áPolsce. Wyja┼Ťnia te┼╝ istot─Ö kontrowersyjno┼Ťci postaci Rumkowskiego, stawiaj─ůc pytanie, na kt├│re nie ma odpowiedzi: jak by┼éby on os─ůdzony, gdyby nie zgin─ů┼é w┬áAuschwitz?

Ksi─ů┼╝ka jest wydana na stronach imituj─ůcych kartki zeszytu w┬ákratk─Ö, nieco przyciemnionych, jakby zakurzonych. Uzupe┼énieniem s─ů liczne fotografie, obrazuj─ůce ┼╝ycie i┬áprac─Ö w┬ágetcie ┼é├│dzkim.

Halina Szostkiewicz

Warszawa, listopad 2008

<< powr├│t


wersja do druku

Nasz rachunek: Bank PEKAO S.A., IV O. W-wa, nr: 08 1240 1053 1111 0000 0441 1204
Nasz KRS: 0000097668

wersja polska english version